İnme Nedir?
İnme, beynin bir bölümüne giden kan akımının aniden kesilmesi veya beyin damarlarından birinin kanaması sonucu gelişen acil bir hastalıktır. Halk arasında “felç” olarak da bilinir. Beyin hücreleri kan ve oksijen akışındaki bozulmadan kısa sürede etkilenmeye başladığı için inmede zaman büyük önem taşır.
İnmenin en dikkat çekici özelliği belirtilerin çoğunlukla aniden başlamasıdır. Yüzde kayma, bir kolda veya bacakta güç kaybı, konuşmanın bozulması, ani görme değişikliği veya denge kaybı inmenin ilk belirtileri olabilir. Böyle bir durumda belirtilerin geçmesini beklemek yerine acil yardım çağrılmalıdır.
Erken tanı ve uygun tedavi, kalıcı beyin hasarının azaltılması ve hastanın bağımsız yaşamına dönebilmesi açısından büyük önem taşır.
İnme Belirtileri Nelerdir?
İnme belirtileri genellikle saniyeler veya dakikalar içinde ortaya çıkar. En sık görülen bulgulardan biri vücudun bir tarafında ani güçsüzlük veya uyuşmadır. Kişinin yüzünün bir tarafı aşağı doğru kayabilir, bir kolunu kaldırmakta zorlanabilir veya yürürken bir tarafına doğru düşebilir.
Konuşmanın aniden bozulması da önemli bir belirtidir. Kişi kelimeleri doğru söyleyemeyebilir, konuşulanları anlamakta zorlanabilir veya anlamsız cümleler kurabilir.
Ani görme kaybı, çift görme, ciddi denge bozukluğu veya daha önce yaşanmamış şiddetli baş ağrısı da inmenin belirtileri arasında olabilir. Özellikle arka beyin dolaşımını etkileyen inmelerde baş dönmesi, dengesizlik ve çift görme daha belirgin olabilir.
BE FAST Kuralı Nedir?
İnme belirtilerini hızlı fark etmek için günümüzde BE FAST kuralı kullanılabilir. Bu yöntem yalnızca yüz, kol ve konuşmayı değil, denge ve görme değişikliklerini de hatırlatır.
B – Balance (Denge): Aniden denge kaybı veya yürüme güçlüğü var mı?
E – Eyes (Gözler): Ani görme kaybı, bulanıklık veya çift görme gelişti mi?
F – Face (Yüz): Gülümserken yüzün bir tarafı aşağı düşüyor mu?
A – Arms (Kollar): İki kol kaldırıldığında biri aşağı doğru düşüyor mu?
S – Speech (Konuşma): Konuşma bozuk, peltek veya anlaşılmaz mı?
T – Time (Zaman): Bu bulgulardan biri varsa zaman kaybetmeden 112 aranmalıdır.
Belirtilerin başladığı saatin veya kişinin en son normal görüldüğü zamanın bilinmesi, uygulanabilecek tedavileri belirlemek açısından son derece önemlidir.
İnme Türleri Nelerdir?
İnme temel olarak iskemik inme ve hemorajik inme olmak üzere iki gruba ayrılır.
İskemik İnme Nedir?
İskemik inme, beyni besleyen damarlardan birinin pıhtıyla tıkanması sonucu gelişir. Damar tıkandığında beynin ilgili bölgesine yeterli kan ve oksijen ulaşamaz.
Pıhtı doğrudan beyin damarında oluşabileceği gibi kalp veya boyun damarları gibi başka bir bölgeden gelerek de beyin damarını tıkayabilir.
Hemorajik İnme Nedir?
Hemorajik inmede ise sorun damar tıkanması değil, beyin damarlarından birinin kanamasıdır.
Kanama beyin dokusunun içine veya beynin çevresindeki alanlara olabilir. Tedavisi iskemik inmeden tamamen farklı olduğu için hastaneye ulaşıldığında ilk amaçlardan biri inmenin tıkanmaya mı yoksa kanamaya mı bağlı olduğunu belirlemektir.
İnme Neden Olur?
İnmenin altında birçok farklı neden bulunabilir. En önemli risk faktörlerinden biri yüksek tansiyondur. Uzun süre kontrolsüz kalan tansiyon hem damar tıkanıklığına hem de beyin kanamasına zemin hazırlayabilir.
Diyabet, yüksek kolesterol, sigara kullanımı, obezite ve hareketsiz yaşam da inme riskini artırabilir. Daha önce inme veya geçici iskemik atak geçirmiş kişilerde yeni bir inme gelişme riski daha yüksektir. Risk faktörlerinin kontrolü, ilk ve tekrarlayan inmelerin önlenmesinin temel parçalarındandır.
Kalp hastalıkları da önemli bir neden olabilir. Özellikle atriyal fibrilasyon kalpte pıhtı oluşmasına ve bu pıhtının beyne giderek damar tıkanıklığına yol açmasına neden olabilir.
İnme Tanısı Nasıl Konur?
İnme şüphesi olan hastada değerlendirme mümkün olduğunca hızlı yapılır. İlk amaç, belirtilerin gerçekten inmeye bağlı olup olmadığını ve inmenin hangi türde olduğunu belirlemektir.
Beyin tomografisi (BT) acil değerlendirmede en sık kullanılan görüntüleme yöntemlerinden biridir ve özellikle beyin kanamasının belirlenmesinde önemlidir. Bazı hastalarda beyin MR’ı veya beyin ve boyun damarlarını gösteren BT anjiyografi gibi ek görüntülemeler yapılabilir.
Kan testleri ve EKG de değerlendirmeye dahil edilir. İnmenin kalpten kaynaklandığı düşünülüyorsa ekokardiyografi ve daha uzun süreli ritim takibi gerekebilir.
Buradaki amaç yalnızca inmeyi teşhis etmek değil, pıhtının nereden geldiğini ve yeni bir inmenin nasıl önlenebileceğini de ortaya çıkarmaktır.
İnme Nasıl Tedavi Edilir?
İnme tedavisinde en önemli belirleyici inmenin damar tıkanıklığına mı yoksa kanamaya mı bağlı olduğudur. İki durumun tedavisi birbirinden farklıdır.
İskemik İnme Nasıl Tedavi Edilir?
Damar tıkanıklığına bağlı iskemik inmede temel amaç, uygun hastalarda tıkalı damardaki kan akımını mümkün olduğunca hızlı yeniden sağlamaktır.
Uygun hastalarda belirtilerin başlangıcından itibaren ilk 4,5 saat içinde damar yoluyla pıhtı eritici tedavi uygulanabilir.
Bazı hastalarda belirtilerin başlangıç zamanı bilinmiyorsa veya 4,5 saat geçmişse de gelişmiş beyin görüntüleme yöntemleri sayesinde halen kurtarılabilir beyin dokusu bulunup bulunmadığı değerlendirilebilir. Uygun seçilmiş hastalarda pıhtı eritici tedavi daha geniş zaman aralıklarında da düşünülebilir.
Mekanik Trombektomi Nedir?
Beynin büyük damarlarından biri tıkandığında bazı hastalarda pıhtı mekanik trombektomi adı verilen işlemle doğrudan çıkarılabilir.
Bu işlemde çoğunlukla kasık veya el bileği damarından ince kateterlerle beyin damarına ulaşılır ve pıhtı özel cihazlarla çıkarılır.
En uygun hastalarda işlem mümkün olduğunca erken yapılır. Ancak günümüzde ileri görüntüleme ve hasta seçimi sayesinde bazı büyük damar tıkanıklıklarında belirtilerin başlamasından veya kişinin en son normal görüldüğü zamandan itibaren 24 saate kadar trombektomi uygulanabilmektedir.
Beyin Kanaması Nasıl Tedavi Edilir?
Hemorajik inmede pıhtı eritici tedavi kullanılmaz. Tedavinin amacı kanamayı kontrol altına almak, beynin üzerindeki basıncı azaltmak ve kanamaya yol açan nedeni tedavi etmektir.
Kan sulandırıcı ilaç kullanan hastalarda bu ilaçların etkisinin geri çevrilmesi gerekebilir. Bazı beyin kanamalarında ise nöroşirürji veya girişimsel tedaviler gündeme gelebilir.
Bu nedenle inme belirtileri ortaya çıktığında hastanın kendi kendine aspirin veya başka bir kan sulandırıcı alması doğru değildir; önce inmenin türünün belirlenmesi gerekir.
İnme Belirtileri Başladığında Ne Yapılmalı?
İnme şüphesinde yapılacak en önemli şey 112’yi aramaktır. Belirtilerin geçip geçmeyeceğini görmek için evde beklenmemelidir. İnme tedavisinde kaybedilen zaman, tedavi seçeneklerinin azalmasına neden olabilir.
Belirtilerin başladığı saat mümkünse not edilmelidir. Kişinin belirtileri uykuda başlamışsa, en son ne zaman normal görüldüğü sağlık ekibine söylenmelidir.
Yutma fonksiyonu etkilenmiş olabileceğinden hastaya yiyecek veya içecek verilmemesi daha güvenlidir. Doktor değerlendirmesi yapılmadan aspirin veya başka bir ilaç da verilmemelidir.
Geçici İskemik Atak (TIA) Nedir?
Geçici iskemik atak (TIA), inme benzeri belirtilerin geçici olarak ortaya çıkmasıdır. Halk arasında bazen “mini inme” olarak adlandırılır.
Yüzde kayma, kolda güçsüzlük veya konuşma bozukluğu ortaya çıkabilir ancak belirtiler daha sonra tamamen düzelebilir. Belirtilerin geçmesi ise tehlikenin geçtiği anlamına gelmez.
TIA sonrasında özellikle ilk günlerde gerçek inme gelişme riski belirgin şekilde artabilir. Bu nedenle birkaç dakika sürüp tamamen düzelen nörolojik belirtilerde bile acil değerlendirme gerekir.
Atriyal Fibrilasyon İnme Riskini Neden Artırır?
Atriyal fibrilasyon, inmenin önemli kalp kaynaklı nedenlerinden biridir.
Bu ritim bozukluğunda kalbin içinde kanın durgunlaşması pıhtı oluşumuna zemin hazırlayabilir. Oluşan pıhtının kalpten ayrılarak beyin damarına ulaşması iskemik inmeye neden olabilir.
İnme riski yüksek olan atriyal fibrilasyon hastalarında uygun kan sulandırıcı tedavi bu riski önemli ölçüde azaltabilir. Uzun süreli kan sulandırıcı kullanamayan seçilmiş hastalarda ise sol atriyal apendiks kapatma gibi seçenekler değerlendirilebilir.
Genç Yaşta İnme Olur mu?
Evet. İnme ileri yaşlarda daha sık görülse de genç erişkinlerde de gelişebilir.
Genç hastalarda klasik damar sertliği risklerinin yanı sıra kalpten kaynaklanan pıhtılar, boyun damarlarında yırtılma olarak bilinen damar diseksiyonları, bazı pıhtılaşma bozuklukları ve patent foramen ovale (PFO) gibi durumlar araştırılabilir.
Özellikle nedeni açıklanamayan genç yaş inmelerinde daha ayrıntılı kalp ve damar değerlendirmesi gerekebilir.
Uyku Sırasında İnme Olabilir mi?
Evet. Bazı hastalar gece normal şekilde uyur ancak sabah uyandıklarında yüz kayması, konuşma bozukluğu veya kol-bacak güçsüzlüğü fark eder. Buna uyandıran inme (wake-up stroke) denilebilir.
Bu hastalarda inmenin tam olarak hangi saatte başladığı bilinmeyebilir. Ancak bu durum artık otomatik olarak tedavi şansının olmadığı anlamına gelmez.
Gelişmiş BT veya MR yöntemleriyle kurtarılabilir beyin dokusu değerlendirilebilir ve uygun seçilmiş hastalarda pıhtı eritici tedavi veya mekanik trombektomi uygulanabilir.
İnme Sonrası İyileşme Nasıl Olur?
İnme sonrası iyileşme her hastada aynı değildir. İnmenin büyüklüğü, beynin hangi bölgesini etkilediği, tedavinin ne kadar erken başladığı, kişinin yaşı ve eşlik eden hastalıkları sonucu etkileyebilir.
İyileşme çoğunlukla ilk haftalar ve aylarda daha belirgin olmakla birlikte daha uzun süre devam edebilir. Fizik tedavi, konuşma terapisi ve günlük yaşam becerilerine yönelik rehabilitasyon hastanın kaybettiği fonksiyonları yeniden kazanmasına yardımcı olabilir.
Rehabilitasyonun mümkün olduğunca erken ve hastaya uygun şekilde planlanması inme tedavisinin önemli bir parçasıdır.
İnme Tekrarlar mı?
Evet. Daha önce inme veya TIA geçirmiş olmak yeni bir inme açısından önemli bir risk faktörüdür.
Tekrarın önlenmesi için inmenin nedeni mümkün olduğunca belirlenmelidir. Damar hastalığına bağlı inmelerde kullanılan tedavi ile atriyal fibrilasyona bağlı inmelerde kullanılan tedavi aynı değildir.
Tansiyon, diyabet ve kolesterolün kontrol altında tutulması, sigaranın bırakılması, uygun fiziksel aktivite ve reçete edilen ilaçların düzenli kullanılması ikincil korunmanın temel parçalarıdır.
İnmeden Korunmak İçin Ne Yapılabilir?
İnme riskinin önemli bir bölümü değiştirilebilir risk faktörleriyle ilişkilidir. Özellikle yüksek tansiyonun kontrol altında tutulması inmeden korunmada temel adımlardan biridir.
Sigaranın bırakılması, düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı beslenme, kilo kontrolü ve diyabet ile kolesterolün uygun şekilde tedavi edilmesi de önemlidir.
Atriyal fibrilasyon gibi ritim bozukluklarının tanınması ve uygun hastalarda inmeden koruyucu tedavinin başlanması da önlenebilir inmeler açısından büyük önem taşır.
İnmede Ne Zaman Acil Yardım Alınmalı?
Yüzde ani kayma, bir kol veya bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu, ani görme kaybı veya ciddi denge bozukluğu varsa 112 aranmalıdır.
Belirtilerin birkaç dakika içinde geçmesi beklemek için bir neden değildir. Tamamen düzelen belirtiler TIA’nın göstergesi olabilir ve yine acil değerlendirme gerektirir.
İnmede en önemli kural basittir: Belirtiler aniden başladıysa zaman kaybetmeyin.
Sık Sorulan Sorular
İnme ile felç aynı şey midir?
Günlük dilde “felç” kelimesi genellikle inme anlamında kullanılır. Ancak felç aynı zamanda vücudun bir bölümündeki hareket kaybını ifade eden genel bir terimdir. İnme ise beyin damarındaki tıkanma veya kanamaya bağlı gelişen hastalıktır.
İnme belirtileri ne kadar sürer?
İnme belirtileri dakikalar içinde başlayabilir ve kalıcı olabilir. Belirtilerin kısa süre içinde tamamen geçmesi ise TIA olasılığını düşündürebilir. Her iki durumda da acil değerlendirme gerekir.
İnme tamamen iyileşebilir mi?
Bazı hastalar inme sonrasında tamamen veya tama yakın iyileşebilirken bazı kişilerde kalıcı hareket, konuşma veya denge problemleri kalabilir. Sonuç büyük ölçüde inmenin büyüklüğüne, etkilenen beyin bölgesine ve tedavinin ne kadar erken uygulandığına bağlıdır.
İnme geçiren herkes kan sulandırıcı kullanır mı?
Hayır. Kullanılacak ilaç inmenin nedenine göre belirlenir. Bazı hastalarda antiplatelet ilaçlar kullanılırken atriyal fibrilasyona bağlı inmede uygun hastalara antikoagülan ilaçlar verilebilir. Beyin kanaması geçiren hastalarda ise yaklaşım tamamen farklıdır.
Kan sulandırıcı kullanan biri yine de inme geçirebilir mi?
Evet. Kan sulandırıcı tedavi uygun hastalarda inme riskini önemli ölçüde azaltır ancak riski tamamen sıfırlamaz. Tedavi sırasında inme belirtileri gelişirse acil yardım çağrılmalı ve kullanılan ilacın adı sağlık ekibine bildirilmelidir.
TIA geçerse tehlike geçmiş sayılır mı?
Hayır. Belirtilerin tamamen düzelmiş olması TIA’nın önemsiz olduğu anlamına gelmez. TIA sonrasında inme riski özellikle ilk günlerde yüksektir ve acil değerlendirme yapılmalıdır.
İnme sırasında aspirin içmek doğru mudur?
Doktor değerlendirmesi yapılmadan aspirin alınması doğru değildir. Çünkü belirtilerin damar tıkanıklığına mı yoksa beyin kanamasına mı bağlı olduğu henüz bilinmeyebilir. Öncelikle beyin görüntülemesiyle inmenin türü belirlenmelidir.