Ateroskleroz (Damar Sertliği) Nedir? Belirtileri Nelerdir?

Ateroskleroz nedir?

Kalp krizi ve felç çoğu zaman aniden gelişen olaylar gibi görünür. Oysa bu tabloların arkasında genellikle yıllar boyunca sessizce ilerleyen bir süreç bulunur. Bu sürecin adı aterosklerozdur.

Ateroskleroz, damar duvarlarında kolesterol, yağ ve kalsiyum birikimiyle oluşan kronik bir hastalıktır. Bu birikimler zamanla “plak” adı verilen yapıları oluşturur. Plaklar büyüdükçe damarlar daralır, sertleşir ve kan akışı zorlaşır.

Halk arasında “damar sertliği” veya “damar tıkanıklığı” olarak adlandırılan bu durumlar çoğu zaman aynı süreci ifade eder. Ancak aslında bunlar aterosklerozun farklı aşamalarıdır. Ateroskleroz plak oluşumunu tanımlar, damar sertliği bu yapısal değişimin sonucudur, damar tıkanıklığı ise sürecin ileri evresinde ortaya çıkar.

Aterosklerozun en sinsi yönü, uzun yıllar hiçbir belirti vermeden ilerleyebilmesidir. Kişi kendini tamamen sağlıklı hissederken damarlarında hasar sessizce birikmeye devam edebilir. Bu nedenle erken tanı ve risk faktörlerinin kontrolü hayati önem taşır.

Ateroskleroz nasıl gelişir?

Damar sertliği bir anda ortaya çıkan bir hastalık değildir. Çoğu zaman çocukluk döneminde başlayan ve onlarca yıl süren bir süreçtir.

Başlangıçta damarların iç yüzeyinde mikroskobik düzeyde bir hasar oluşur. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, sigara ve yüksek kan şekeri bu hasarın oluşmasında en önemli rolü oynar.

Bu hasarlı bölgelere LDL kolesterol sızmaya başlar. Vücut bu durumu bir tehdit olarak algılar ve bağışıklık hücrelerini bölgeye gönderir. Zamanla bu hücreler, kolesterol birikintileri ve diğer maddeler bir araya gelerek plak oluşturur.

Plak büyüdükçe damarın iç çapı daralır ve kan akışı zorlaşır. Ancak asıl tehlike yalnızca daralma değildir. Bazı plaklar kırılgan yapıdadır ve ani şekilde yırtılabilir. Bu durumda kısa sürede pıhtı oluşur ve damar tamamen tıkanabilir. Kalp krizi ve felç çoğu zaman bu mekanizma ile gelişir.

Ateroskleroz neden tehlikelidir?

Aterosklerozun tehlikesi yalnızca damarları daraltmasından kaynaklanmaz. Asıl risk, ani ve beklenmedik olaylara yol açabilmesidir.

Damar duvarında oluşan bazı plaklar uzun süre sessiz kalırken, bazıları ani şekilde yırtılabilir. Bu yırtılma sonrası hızla pıhtı oluşur ve damar bir anda tamamen tıkanabilir.

Kalp damarlarında bu durum kalp krizine, beyin damarlarında ise felce neden olur. Bu nedenle ateroskleroz çoğu zaman belirti vermeden ilerlese de aniden hayatı tehdit eden sonuçlara yol açabilir.

Ateroskleroz hangi damarları etkiler?

Ateroskleroz yalnızca kalp damarlarını değil, vücuttaki tüm atardamarları etkileyebilir. Hangi damarın tutulduğu, hastalığın nasıl bir tablo oluşturacağını belirler.

Kalp damarları etkilendiğinde koroner arter hastalığı gelişebilir. Bu durumda eforla göğüs ağrısı, nefes darlığı ve ileri evrede kalp krizi görülebilir.

Beyin damarları tutulduğunda felç riski artar. Ani konuşma bozukluğu, yüz veya kol-bacakta güçsüzlük bu durumun uyarı işaretleri olabilir.

Bacak damarlarında daralma olduğunda yürürken baldırda ağrı gelişir. İleri evrelerde yara iyileşmesinde gecikme ve doku kaybı görülebilir.

Böbrek damarları etkilendiğinde kontrol edilmesi zor tansiyon ortaya çıkabilir. Aort damarında ise genişleme (anevrizma) gelişebilir ve bu durum yırtılma riski taşıyabilir.

Ateroskleroz belirtileri nelerdir?

Ateroskleroz uzun süre hiçbir belirti vermeyebilir. Bu nedenle çoğu kişi hastalığın farkına ancak ilerleyen evrelerde varır. Belirtiler genellikle damar daralması belirli bir seviyeyi aştığında ortaya çıkar.

Kalp damarları etkilenmişse (koroner arter hastalığı), efor sırasında göğüste baskı, sıkışma veya ağrı hissi yaşanabilir. Bu belirtiye angina (anjin) adı verilir. Dinlenmekle geçebilir. Damar tamamen tıkandığında ise kalp krizi gelişebilir; buna eşlik eden göğüs ağrısı, sol kola veya çeneye yayılan ağrı, terleme ve nefes darlığı görülebilir.

Beyin damarları etkilenmişse (karotis veya serebral arter hastalığı), geçici veya kalıcı felç belirtileri ortaya çıkabilir. Ani başlayan yüz, kol veya bacakta uyuşma ya da güçsüzlük; konuşma bozukluğu; görme kaybı veya şiddetli baş ağrısı bu belirtiler arasında sayılabilir. Semptomların birkaç dakika içinde geçmesi geçici iskemik atak (TİA) olarak adlandırılır ve çok önemli bir uyarı işareti olabilir.

Bacak damarları etkilenmişse (periferik arter hastalığı), yürüyüş sırasında baldırlarda, uyluklarda veya kalçada kramp tarzı ağrı oluşabilir. Dinlenmeyle geçen bu ağrıya “aralıklı topallama” denir. İlerlemiş vakalarda bacak veya ayak parmaklarında yaralar iyileşmeyebilir, ciltte soğukluk veya renk değişikliği görülebilir.

Böbrek damarları etkilenmişse, kontrolü güçleşen yüksek tansiyon veya böbrek fonksiyonlarında bozulma görülebilir.

Unutulmaması gereken en önemli nokta, hiçbir belirti olmadan da aterosklerozun ciddi boyutlara ulaşabileceğidir.

Ateroskleroz neden olur?

Ateroskleroz birden fazla faktörün bir araya gelmesiyle gelişir. Temel mekanizma damar duvarında oluşan süregelen hasar ve buna verilen tepkidir.

Yüksek LDL kolesterol damar duvarına kolesterol sızıntısını artırır ve plak oluşumunu hızlandırır. Düşük HDL kolesterol ise damarları koruyan mekanizmayı zayıflatır. Yüksek tansiyon damar duvarlarına sürekli mekanik baskı uygular ve damar iç yüzeyini tahrip eder.

Sigara damar duvarını doğrudan hasar verir, iyi kolesterolü düşürür ve kanın pıhtılaşma eğilimini artırır. Sigara içenlerde ateroskleroz çok daha hızlı ilerler. Diyabet ve yüksek kan şekeri de damar duvarına zarar vererek plak oluşumunu hızlandırır.

Obezite, özellikle karın bölgesinde biriken yağ dokusu damar sağlığını olumsuz etkiler ve insülin direncini artırır. Hareketsiz yaşam ise obeziteye, yüksek tansiyona ve kötü kolesterol profiline yol açarak süreci hızlandırır.

Ateroskleroz kimlerde görülür?

Risk faktörleri değiştirilemeyenler ve değiştirilebilecekler olmak üzere iki grupta incelenir.

Yaş, cinsiyet ve aile öyküsü değiştirilemeyen faktörlerdir. Erkeklerde 45, kadınlarda 55 yaş üzerinde ateroskleroz riski belirgin biçimde artar. Birinci derece akrabalarda erken yaşta kalp hastalığı öyküsü kişisel riski önemli ölçüde artırır.

Yüksek LDL kolesterol, düşük HDL kolesterol, yüksek tansiyon, diyabet, sigara, obezite ve hareketsiz yaşam ise değiştirilebilen faktörlerdir. Bu faktörlerin kontrol altına alınması aterosklerozun seyrini doğrudan etkiler ve en güçlü korumayı sağlar.

Ateroskleroz nasıl teşhis edilir?

Ateroskleroz tanısında birden fazla yöntem kullanılır. Hangi testlerin yapılacağı kişinin risk faktörlerine ve belirtilerine göre belirlenir.

Kan testleri kolesterol, trigliserid ve kan şekeri değerlerini gösterir. Damar iltihabının bir göstergesi olan CRP değeri de risk değerlendirmesinde kullanılabilir. EKG kalbin elektrik aktivitesini kaydeder ve geçirilmiş kalp hasarının izlerini gösterebilir. Ekokardiyografi ise kalp kasının çalışmasını ve ateroskleroza bağlı kalp hasarının boyutunu değerlendirmede yardımcı olur.

Efor testi kalbin fiziksel yük altındaki performansını değerlendirir. Kalsiyum skoru koroner damarlarındaki kireçlenme miktarını ölçer ve aterosklerozun önemli bir göstergesidir. BT koroner anjiyografi yani sanal anjiyo ise kalp damarlarını kateter kullanmadan görüntüler ve damar duvarındaki plakları ayrıntılı olarak gösterir.

Koroner anjiyografi damar içine kateter ilerletilerek yapılan görüntülemedir. Hem tanı koyar hem de gerektiğinde aynı seansta tedaviye geçiş imkânı sunar. Ateroskleroz tanısında altın standart yöntem olarak kabul edilir.

Ateroskleroz nasıl tedavi edilir?

Ateroskleroz tedavisinin iki temel hedefi vardır: hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve kalp krizi ile felç gibi ciddi sonuçları önlemek. Tedavi yaşam tarzı değişiklikleri, ilaçlar ve gerektiğinde girişimsel yöntemlerden oluşur.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Ateroskleroz tedavisinin temel taşıdır ve her hastada ilk adım olarak uygulanmalıdır.

Sigarayı bırakmak bu hastalık açısından en etkili adımlardan biridir. Bırakmanın ardından damar hasarının ilerlemesi yavaşlar ve risk zamanla belirgin şekilde azalır. Sağlıklı beslenme kolesterol ve tansiyonu olumlu etkiler. Doymuş yağ ve işlenmiş gıdaların azaltılması, sebze, meyve, balık ve zeytinyağının artırılması temel ilkelerdir.

Düzenli egzersiz LDL kolesterolü düşürür, koruyucu HDL kolesterolü yükseltir ve tansiyonu kontrol altına alır. Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş bu açıdan destekleyicidir. Sağlıklı kilonun korunması ise insülin direncini ve damar üzerindeki yükü azaltır.

İlaç tedavisi

Kolesterol düşürücü ilaçlar LDL kolesterolü düşürmenin yanı sıra damar duvarındaki plağı stabilize ederek yırtılma riskini azaltır. Yüksek riskli hastalarda ek ilaçlarla daha agresif kolesterol düşürme hedeflenebilir. Tansiyon ilaçları damar hasarını yavaşlatmak için tansiyonun kontrol altına alınmasını sağlar.

Kan sulandırıcı ilaçlar plak yırtılması durumunda pıhtı oluşumunu engellemeye yardımcı olur. Kimler için uygun olduğu kişinin risk profiline göre belirlenir. Diyabet ilaçları kan şekerinin kontrol altına alınmasını sağlar. Bazı diyabet ilaçlarının kalp ve damar hastalığı riskini doğrudan azalttığı da gösterilmiştir.

Girişimsel tedavi

İlaç tedavisine rağmen ateroskleroz ilerlediğinde veya ciddi tıkanıklık saptandığında girişimsel yöntemler devreye girer.

Balon anjiyoplasti ve stent uygulamasında daralmış damar içine kateter aracılığıyla ince bir balon ilerletilir ve şişirilerek damar açılır. Ardından damarın açık kalması için metal bir destek yani stent yerleştirilir. Göğüs açılmaz ve iyileşme süreci çok daha kısadır.

FFR ve iFR ölçümü anjiyografi sırasında darlığın gerçekten kalp üzerinde yük oluşturup oluşturmadığını ölçen basınç değerlendirme yöntemidir. Gereksiz stent uygulanmasını önler, gerekli olanın atlanmamasını sağlar ve tedavi kararının doğruluğunu önemli ölçüde artırır.

Bypass ameliyatında ise birden fazla damarın ileri derecede tıkandığı veya stentin uygun olmadığı durumlarda tıkalı damarın ötesine damar köprüsü oluşturularak kan akışı yeniden sağlanır. Hangi yöntemin uygun olduğuna damarın yapısı, tıkanıklığın yeri ve derecesi ile hastanın genel durumu birlikte değerlendirilerek karar verilir.

Ateroskleroz önlenebilir mi?

Ateroskleroz tamamen önlenemeyebilir. Yaşlanma ve genetik faktörler her zaman rol oynar. Ancak değiştirilebilen risk faktörlerinin kontrol altına alınması hastalığın gelişimini ve ilerlemesini önemli ölçüde geciktirebilir.

Erken dönemde alınan önlemler en güçlü korumayı sağlar. Ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü olan veya birden fazla risk faktörü taşıyan kişilerin düzenli kardiyoloji kontrolü yaptırması, aterosklerozun belirti vermeden fark edilmesi açısından büyük önem taşır.

Ateroskleroz ile yaşam

Ateroskleroz tanısı almak, özellikle kalp krizi veya felç gibi bir olay sonrasında, hem fiziksel hem de duygusal açıdan zorlu bir süreç olabilir. Ancak doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle pek çok kişi aktif ve dolu bir yaşam sürdürebilir.

Küçük ama kalıcı değişiklikler zamanla belirgin fark yaratır. Beslenmeyi düzenlemek, hareketi artırmak ve ilaçları düzenli kullanmak bu sürecin temel taşlarıdır. İlaçların belirtiler geçtiğinde kesilmesi sık yapılan hatalardan biridir. Ateroskleroz tedavisinde ilaçların uzun vadeli yararı çoğu hastada olası yan etkilerden çok daha ağır basar. Herhangi bir sorun yaşandığında ilacı kesmek yerine doktorla görüşmek her zaman doğru yaklaşımdır.

Düzenli takip kolesterol, tansiyon ve kan şekeri değerlerinin hedef aralıkta tutulması açısından kritiktir. Yeni veya değişen bir belirti beklenmeden doktora iletilmelidir.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Ani gelişen göğüs ağrısı, sol kola veya çeneye yayılan ağrı, terleme ve nefes darlığı birlikte gelişmişse vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır. Yüzde ani uyuşma, konuşma güçlüğü, kol veya bacakta ani güçsüzlük de acil değerlendirme gerektiren bulgulardır. Bu belirtiler geçici bile olsa mutlaka değerlendirilmelidir.

Eforla göğüs rahatsızlığı, yürürken bacakta kramp tarzı ağrı, uzun süre iyileşmeyen bacak yaraları veya kontrol edilemeyen tansiyon acil olmasa da mutlaka değerlendirilmesi gereken durumlardır. Ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü olan veya birden fazla risk faktörü taşıyan kişilerin belirgin bir şikayet olmadan da düzenli kardiyoloji kontrolü yaptırması önemlidir.