Periferik Damar Hastalığı Nedir?
Periferik damar hastalığı, en sık bacakları besleyen atardamarların daralması veya tıkanması sonucu kan akımının azalmasıdır. Tıbbi olarak bu tabloya daha doğru ifadeyle periferik arter hastalığı denir. Halk arasında bacak damarı tıkanıklığı olarak da bilinir.
Hastalığın en tipik belirtisi yürürken baldır, uyluk veya kalçada başlayan ve dinlenince azalan ağrıdır. Bazı kişiler bu nedenle belirli aralıklarla durup dinlenmek zorunda kalır. Bu durum halk arasında “vitrin hastalığı” olarak da adlandırılır.
Periferik arter hastalığı yalnızca bacakları ilgilendiren bir sorun değildir. Temelinde çoğunlukla ateroskleroz yani damar sertliği bulunduğu için bu kişilerde kalp ve beyin damar hastalıkları açısından da risk artabilir.
Periferik Damar Hastalığı Neden Olur?
Periferik arter hastalığının en sık nedeni aterosklerozdur. Damar duvarında yıllar içinde kolesterol ve diğer maddelerin birikmesiyle plaklar oluşur. Bu plaklar büyüdükçe damarın iç kısmı daralır ve bacağa giden kan miktarı azalır.
Özellikle yüksek LDL kolesterol, sigara kullanımı, yüksek tansiyon ve diyabet hastalığın gelişmesinde önemli rol oynar. Sigara periferik arter hastalığı açısından özellikle güçlü bir risk faktörüdür.
İleri yaş, hareketsiz yaşam, fazla kilo, kronik böbrek hastalığı ve ailede damar hastalığı bulunması da riski artırabilir.
Periferik arter hastalığı bulunan kişilerde risk faktörlerinin kontrol edilmesi yalnızca bacağın dolaşımını korumak için değil, kalp krizi ve inme gibi diğer damar hastalıklarının riskini azaltmak açısından da önemlidir.
Periferik Damar Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
Periferik arter hastalığı uzun süre hiçbir şikâyete neden olmayabilir. Belirti ortaya çıktığında en sık karşılaşılan yakınma yürümekle başlayan bacak ağrısıdır.
Ağrı genellikle baldırda hissedilir ancak darlığın yerine göre kalça veya uylukta da ortaya çıkabilir. Kişi yürümeye devam ettikçe ağrı artar, birkaç dakika dinlenince azalır ve yeniden yürümeye başlayınca tekrar ortaya çıkabilir. Bu duruma aralıklı topallama veya klaudikasyon adı verilir.
Bacaklarda çabuk yorulma, güçsüzlük, soğukluk hissi veya iki bacak arasında sıcaklık farkı da görülebilir.
Hastalık daha ileri olduğunda ayakta veya parmaklarda iyileşmeyen yaralar, renk değişiklikleri ve dinlenirken bile devam eden ağrı ortaya çıkabilir. Özellikle gece gelişen ve ayağı aşağı sarkıtınca azalan ayak ağrısı ciddi dolaşım bozukluğunu düşündürebilir.
Yürürken Bacak Ağrısı Damar Tıkanıklığı Belirtisi midir?
Olabilir. Özellikle belirli bir yürüme mesafesinden sonra başlayan ve durunca geçen baldır ağrısı, periferik arter hastalığının en karakteristik belirtilerinden biridir.
Örneğin kişi her yürüyüşte yaklaşık aynı mesafeden sonra baldırında sıkışma veya kramp hissediyor ve birkaç dakika durduğunda rahatlıyorsa bacak damarlarının değerlendirilmesi uygun olabilir.
Ancak yürürken bacak ağrısının tek nedeni damar tıkanıklığı değildir. Bel fıtığı, omurga kanalında daralma, kalça ve diz eklemi sorunları da benzer yakınmalara neden olabilir.
Bu nedenle tanı yalnızca ağrının tarifine göre konulmaz.
Periferik Damar Hastalığı İlerler mi?
Hastalığın seyri herkeste aynı değildir. Yürümekle ağrısı olan her kişinin zaman içinde mutlaka yara veya doku kaybı geliştireceğini düşünmek doğru değildir.
Güncel yaklaşımda hastalık; şikâyeti olmayan periferik arter hastalığından yürümeyi kısıtlayan kronik semptomatik hastalığa, daha ileri durumda ise kronik uzvu tehdit eden iskemiye kadar farklı klinik tablolar şeklinde değerlendirilir. Ayrıca damarın aniden tıkanmasıyla ortaya çıkan akut bacak iskemisi ayrı ve acil bir tablodur.
Dinlenme ağrısı, iyileşmeyen yara veya doku kaybı gelişmesi bacağın kanlanmasının ciddi ölçüde bozulduğunu gösterebilir. Bu aşamada tedavinin geciktirilmemesi önemlidir.
Periferik Damar Hastalığı Kimlerde Daha Sık Görülür?
Risk yaşla birlikte artar ancak periferik arter hastalığı yalnızca ileri yaştaki kişilerde görülmez.
Özellikle sigara kullananlarda ve diyabeti olanlarda hastalık daha erken yaşta gelişebilir. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, böbrek hastalığı ve başka bölgelerde damar sertliği bulunması da riski artırır.
Diyabeti olan kişilerde ayaktaki duyu kaybı nedeniyle dolaşım bozukluğuna bağlı yaralar başlangıçta fark edilmeyebilir. Bu nedenle düzenli ayak kontrolü özellikle önemlidir. Koruyucu ayak bakımı periferik arter hastalığının güncel tedavisinin temel parçalarından biridir.
Periferik Damar Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Tanıda ilk aşama hastanın şikâyetlerinin dinlenmesi ve bacak damarlarının muayene edilmesidir. Ayak ve bacak nabızları, cilt görünümü, sıcaklık farkı ve yara bulunup bulunmadığı değerlendirilir.
En temel testlerden biri ayak bileği-kol indeksi (ABI) ölçümüdür. Ayak bileğindeki tansiyonun koldaki tansiyona oranı hesaplanır. Düşük değerler bacağa giden kan akımında azalma olabileceğini düşündürür.
Doppler ultrasonografi ile kanın damarlardaki akışı ve darlıkların bulunduğu bölgeler incelenebilir.
Damarın anatomisinin daha ayrıntılı görülmesi gerektiğinde BT anjiyografi veya MR anjiyografi kullanılabilir. Özellikle damar açma işlemi planlanan hastalarda bu görüntülemeler tedavinin nasıl yapılacağına karar vermeye yardımcı olur.
Kateterle yapılan klasik anjiyografi ise özellikle girişimsel tedavi düşünülen hastalarda kullanılabilir ve uygun durumlarda aynı seansta balon veya stent tedavisine geçilebilir.
Periferik Damar Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi yalnızca tıkalı damarı açmaktan ibaret değildir. Periferik arter hastalığı tüm damar sistemini ilgilendiren aterosklerotik bir hastalık olduğu için uzun dönem tedavinin temelini risk faktörlerinin kontrolü oluşturur.
Sigaranın bırakılması, kolesterolün düşürülmesi, tansiyon ve diyabetin kontrolü önemlidir. Hastanın durumuna göre pıhtı oluşma riskini azaltan antiplatelet ilaçlar ve kolesterol düşürücü tedaviler kullanılabilir. Kullanılacak ilaçların türü kişinin diğer hastalıklarına ve kanama riskine göre belirlenir.
Düzenli ve yapılandırılmış yürüyüş programı da tedavinin en önemli parçalarından biridir. Yürüme egzersizi bazı hastalarda yürüme mesafesini ve yaşam kalitesini belirgin şekilde artırabilir.
Periferik Damar Hastalığında Yürüyüş Faydalı mı?
Evet. Yürümekle bacak ağrısı yaşayan hastalarda düzenli ve yapılandırılmış egzersiz tedavinin temel bileşenlerinden biridir.
Klasik programlarda kişi ağrı oluşana kadar yürür, kısa süre dinlenir ve ardından yeniden yürümeye devam eder. Zaman içinde yürüyüş süresi ve kapasitesi artırılır.
Ancak ileri dolaşım bozukluğu, iyileşmeyen yara veya istirahat ağrısı bulunan hastalarda egzersiz önerileri farklı olabilir. Bu nedenle programın hastalığın derecesine göre planlanması gerekir.
Güncel kılavuzlar, yaşamı kısıtlayan yürüme ağrısı bulunan kişilerde damar açma işlemi düşünülmeden önce ilaç tedavisi ve yapılandırılmış egzersizin önemli bir yeri olduğunu vurgulamaktadır.
Periferik Damar Hastalığında Stent Ne Zaman Gerekir?
Her damar darlığına stent takılmaz.
İlaç tedavisi ve düzenli egzersize rağmen yürüyüş mesafesi ciddi şekilde kısıtlanan ve günlük yaşamı belirgin olarak etkilenen hastalarda damarı yeniden açmaya yönelik tedaviler düşünülebilir.
Dinlenme ağrısı, iyileşmeyen yara veya doku kaybıyla seyreden ileri dolaşım bozukluğunda ise amaç yalnızca şikâyeti azaltmak değil, dokuyu ve bacağı korumaktır. Bu hastalarda uygun olduğunda damar akımının yeniden sağlanması önemli hale gelir.
Kateterle tedavi planlandığında balon anjiyoplasti, ilaç kaplı balon veya stent gibi farklı yöntemler kullanılabilir. Hangi yöntemin seçileceği darlığın bulunduğu damara ve yapısına göre değişir.
Periferik arter stentleme işleminde damar içine kateterle ulaşılır ve gerekli durumlarda daralmış bölgeye stent yerleştirilerek kan akımının yeniden sağlanması amaçlanır.
Periferik Damar Hastalığında Bypass mı Stent mi?
Her hasta için tek bir doğru yöntem yoktur.
Kateterle yapılan tedaviler daha az invaziv olmaları nedeniyle birçok hastada önemli avantaj sağlar. Ancak bazı uzun, karmaşık veya belirli bölgelerdeki tıkanıklıklarda bypass ameliyatı gerekebilir.
Karar verirken tıkanıklığın yeri ve uzunluğu, kullanılabilecek damar yapısı, hastanın yaşı, genel sağlık durumu ve uzun dönem sonuç birlikte değerlendirilir.
Özellikle bacağı tehdit eden ileri dolaşım bozukluğunda endovasküler tedavi, cerrahi bypass veya bazı hastalarda iki yöntemin birlikte kullanıldığı yaklaşımlar değerlendirilebilir.
Periferik Damar Hastalığı Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Hastalığın sonucu kişiden kişiye değişir. Her periferik arter hastası ileri bacak iskemisine ilerlemez.
Bununla birlikte kontrolsüz sigara kullanımı, diyabet ve diğer damar riskleri hastalığın ilerlemesine katkıda bulunabilir. İleri dolaşım bozukluğunda istirahat ağrısı, iyileşmeyen yara, enfeksiyon ve doku kaybı gelişebilir.
Daha önemlisi, periferik arter hastalığı kişinin yalnızca bacak damarlarında değil, genel damar sisteminde ateroskleroz bulunduğunun bir göstergesi olabilir. Bu kişilerde kalp krizi, inme ve diğer kardiyovasküler olayların riski de artmıştır.
Bu nedenle tedavinin amacı yalnızca bacak ağrısını azaltmak değil, genel kalp-damar riskini de azaltmaktır.
Periferik Damar Hastalığında Ayak Bakımı Neden Önemlidir?
Ayakta iyileşmeyen küçük bir yara, kan dolaşımı ciddi şekilde bozulmuş kişilerde önemli bir probleme dönüşebilir.
Özellikle diyabet bulunan hastalar ayaklarını düzenli olarak kontrol etmeli; yara, renk değişikliği, su toplaması veya enfeksiyon belirtisi fark edildiğinde gecikmeden değerlendirilmelidir.
Ayağa baskı yapan dar ayakkabılardan kaçınmak ve mevcut yaraların uygun şekilde tedavi edilmesi önemlidir. Koruyucu ayak bakımı güncel periferik arter hastalığı yönetiminin önemli bir bölümünü oluşturur.
Bacak Damar Tıkanıklığı Ne Zaman Tehlikelidir?
Dinlenirken bile devam eden ayak veya bacak ağrısı, iyileşmeyen yara veya ayak parmaklarında doku kaybı ciddi dolaşım bozukluğunu düşündürebilir.
Bunun dışında bacağın dolaşımı bazen aniden bozulabilir. Aniden başlayan şiddetli bacak ağrısı, bacağın soğuması veya soluklaşması, uyuşma, güç kaybı ya da nabzın hissedilememesi acil bir durumdur.
Akut bacak iskemisinde dokular kısa sürede zarar görebileceği için hızlı değerlendirme ve gerektiğinde acil damar açma tedavisi gerekir.
Periferik Damar Hastalığında Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Yürümekle düzenli olarak başlayan ve dinlenince geçen bacak ağrısı varsa değerlendirme yapılmalıdır.
Daha önce yürünebilen mesafenin giderek kısalması, ayakta soğukluk veya renk değişikliği oluşması ya da bir yaranın uzun süre iyileşmemesi de önemli belirtilerdir.
Dinlenme ağrısı, doku kaybı veya ani gelişen şiddetli bacak ağrısı ve soğukluk ise rutin kontrol beklenmeden değerlendirilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Bacakta yürürken oluşan ağrı her zaman damar tıkanıklığı mıdır?
Hayır. Bel fıtığı, omurga kanalında daralma ve eklem sorunları da yürürken ağrı yapabilir. Periferik arter hastalığında ağrının belirli bir yürüyüş mesafesinden sonra ortaya çıkması ve dinlenince azalması daha karakteristiktir.
Periferik damar hastalığı kalp hastalığıyla ilişkili midir?
Evet. Bacak damarlarındaki ve kalp damarlarındaki hastalığın temelinde çoğunlukla aynı ateroskleroz süreci bulunur. Bu nedenle periferik arter hastalığı bulunan kişilerde kalp-damar riskinin de değerlendirilmesi önemlidir.
Periferik damar hastalığı olan herkes stent olur mu?
Hayır. Birçok hastada öncelikle ilaç tedavisi, risk faktörlerinin kontrolü ve yapılandırılmış egzersiz uygulanır. Stent veya başka damar açma işlemleri şikâyetleri devam eden ya da dolaşımı ciddi şekilde bozulmuş uygun hastalarda değerlendirilir.
Periferik damar hastalığında yürümek zararlı mıdır?
Yürümekle ağrısı olan birçok hastada düzenli ve kontrollü yürüyüş tedavinin önemli bir parçasıdır. Ancak istirahat ağrısı, açık yara veya ileri dolaşım problemi bulunan kişiler egzersiz programına başlamadan önce değerlendirilmelidir.
Bacak damar tıkanıklığı tamamen açılabilir mi?
Uygun hastalarda balon, stent veya bypass ile kan akımı önemli ölçüde düzeltilebilir. Ancak damar açılmış olsa bile ateroskleroz hastalığı devam eder. Bu nedenle ilaç tedavisi ve risk faktörlerinin kontrolü sürdürülmelidir.
Periferik damar hastalığı ampütasyona yol açar mı?
Her periferik damar hastası ampütasyona gitmez. Ancak ileri dolaşım bozukluğunda iyileşmeyen yara, enfeksiyon ve doku kaybı gelişirse ampütasyon riski artabilir. Zamanında damar değerlendirmesi ve uygun tedavi bu riski azaltmak açısından önemlidir.
Periferik damar hastalığı için hangi doktora gidilir?
Periferik arter hastalığı damar hastalıkları konusunda deneyimli kardiyoloji veya kalp-damar cerrahisi ekipleri tarafından değerlendirilebilir. İleri hastalıkta girişimsel kardiyoloji, kalp-damar cerrahisi, yara bakımı ve diğer branşların birlikte değerlendirmesi gerekebilir.
Periferik damar hastalığında hangi ayakkabı tercih edilmeli?
Özellikle diyabet veya dolaşım bozukluğu bulunan kişilerde ayağa baskı yapmayan, rahat ve uygun büyüklükte ayakkabılar tercih edilmelidir. Ayakta yara veya şekil bozukluğu varsa ayakkabı seçimi kişiye özel değerlendirilmelidir.