İnme, beyin damarlarının tıkanması ya da yırtılması sonucu beyin dokusunun oksijensiz kalarak hasar görmesidir. Tedavide zaman kritik olduğundan belirtilerin fark edildiği anda acil müdahale gereklidir.
İnme nedir?
İnme, beyne giden kan akışının aniden bozulmasıyla beyin hücrelerinin hasar görmesi durumudur. Halk arasında felç olarak da bilinir. Beyin dokusu oksijensiz kalmaya birkaç dakika içinde tepki verir; bu nedenle inme acil bir durumdur ve dakikalar hayat kurtarır.
İnme dünyada en sık görülen ölüm ve sakatlık nedenlerinden biridir. Ancak erken tanı ve hızlı tedavi ile sonuçlar belirgin biçimde değiştirilebilir.
İnme türleri nelerdir?
İnme iki ana türe ayrılır.
- İskemik inme en sık görülen türdür. İnmelerin yaklaşık yüzde seksenini oluşturur. Beyin damarlarından birinin pıhtı ya da yağlı plak nedeniyle tıkanması sonucu gelişir.
- Hemorajik inme beyin damarlarından birinin yırtılmasıyla beyin içine kanama olmasıdır. Daha az görülür ama genellikle daha ağır seyreder.
İki tür inmenin tedavisi tamamen farklıdır. Bu yüzden hastaneye varır varmaz beyin görüntülemesi yapılır.
Belirtileri nelerdir?
İnme belirtileri çoğu zaman aniden ortaya çıkar. En tipik belirtiler şunlardır.
Yüzde, kolda ya da bacakta ani uyuşma, güçsüzlük; özellikle vücudun bir tarafında olur. Konuşma bozukluğu; kelimeleri bulamama, anlamlı konuşamama, başkalarının söylediğini anlamama. Görme bozukluğu; tek ya da iki gözde bulanıklık, görme kaybı, çift görme. Ani şiddetli baş ağrısı; özellikle hemorajik inmede görülür.
Dengesizlik, ayakta duramama, baş dönmesi, yüzün bir tarafında düşme görülebilir.
FAST kuralı nedir?
FAST, inmeyi hızla tanımaya yarayan basit bir hatırlatmadır. Dört harf dört kontrolü temsil eder.
- F (Face/Yüz): Kişiden gülümsemesini isteyin. Yüzünün bir tarafı düşüyor mu?
- A (Arms/Kollar): Her iki kolunu öne kaldırmasını isteyin. Bir kol düşüyor ya da kalkmıyor mu?
- S (Speech/Konuşma): Basit bir cümle söyletin. Konuşması bozuk mu, kelimeleri bulamıyor mu?
- T (Time/Zaman): Bu belirtilerden biri varsa hemen ambulans çağırın. Her dakika önemlidir.
Atak anında ne yapılmalı?
Şüpheli belirtileri görür görmez 112’yi arayın. Kendi başınıza hastaneye götürmeye çalışmak yerine ambulans çağırmak daha doğrudur; çünkü ambulans inme yapılan merkeze direkt götürebilir.
Hastayı rahat bir pozisyona alın, başını hafif yüksekte tutun. Yiyecek ya da içecek vermeyin; yutma bozukluğu olabilir.
Belirtilerin ne zaman başladığını not edin. Bu bilgi tedavi kararı için kritik öneme sahiptir.
Tanı nasıl konur?
İlk basamak beyin görüntülemesidir. Bilgisayarlı tomografi (BT) hızlı sonuç verir ve kanama olup olmadığını gösterir. Manyetik rezonans (MR) iskemik inmeyi daha erken aşamada saptayabilir.
Görüntülemeye ek olarak kan tetkikleri, EKG ve gerektiğinde ekokardiyografi yapılır. Ekokardiyografi ses dalgalarıyla kalbin yapısını gösteren ağrısız bir testtir; bazı inmelerin kaynağı kalpten gelen pıhtıdır.
Boyun damarlarındaki tıkanıklık ultrason ile değerlendirilir. Beyin damarları anjiyografi ile incelenebilir.
Tedavi nasıl yapılır?
Tedavi inmenin türüne göre değişir; bu yüzden tanı kritiktir.
İskemik inmede pıhtıyı eritmek hedeflenir. Belirtilerin başlamasından sonraki ilk dört buçuk saat içinde damar yoluyla pıhtı eritici ilaç verilebilir. Bazı hastalarda kasık damarından girilerek pıhtı doğrudan çıkarılabilir; bu işleme mekanik trombektomi denir ve ilk altı saatte, bazen yirmi dört saate kadar yapılabilir.
Hemorajik inmede tedavi tamamen farklıdır. Kanamayı durdurmak ve beyin içindeki basıncı kontrol etmek hedeflenir. Bazı hastalarda cerrahi gerekebilir.
Akut dönem sonrası uzun vadeli tedavi başlar. İskemik inme geçirmiş çoğu hastada kan sulandırıcı ilaçlar, tansiyon ve kolesterol ilaçları kullanılır.
Mini inme (TIA) nedir?
Geçici iskemik atak (TIA), inme belirtilerinin kısa süre içinde tamamen geçmesi durumudur. Çoğu zaman bir saat içinde kaybolur. Beyinde kalıcı hasar bırakmaz ama önemli bir uyarıdır.
Mini inme geçiren her on hastadan biri ilk üç ay içinde gerçek inme geçirir. Bu yüzden mini inme bir “şanslı atlatma” değil, bir uyarı işareti olarak ele alınmalı ve mutlaka hekime başvurulmalıdır.
İyileşme süreci nasıldır?
İyileşme inmenin büyüklüğüne, türüne, etkilediği bölgeye ve tedavinin ne kadar erken başladığına bağlıdır.
İlk üç ay iyileşmenin en hızlı olduğu dönemdir. Sonraki aylarda iyileşme yavaşlar ama uzun yıllar boyunca sürebilir.
Rehabilitasyon iyileşmenin ana unsurudur. Fizyoterapi, konuşma terapisi ve iş-uğraş terapisi belirtilere göre uygulanır. Aktif ve düzenli rehabilitasyon iyileşme oranını belirgin biçimde artırır.
Atriyal fibrilasyon ve inme bağlantısı
Atriyal fibrilasyon, inmenin en önemli kalp kaynaklı nedenidir. Bu ritim bozukluğunda kalbin üst odacığında pıhtı oluşur; bu pıhtı beyne giderek inmeye yol açabilir.
Atriyal fibrilasyonu olan hastalarda inme riski genel nüfusa göre yaklaşık beş kat yüksektir. Bu yüzden uygun hastalarda kan sulandırıcı tedavi başlanır. Bazı hastalarda ise sol atriyal apendiks kapatma işlemi yapılır.
Genç yaşta inme olur mu?
Evet. İnme yalnızca yaşlılara özgü değildir. Yirmili, otuzlu, kırklı yaşlarda da görülebilir.
Genç yaşta inme nedenleri farklı olabilir. Kalpten kaynaklanan pıhtılar, patent foramen ovale, damar duvarındaki yapısal sorunlar, kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları ve bazı ilaçlar suçlanır.
Genç hastada inme geliştiğinde nedeni bulmak için kapsamlı bir değerlendirme yapılır.
Uyku sırasında inme olabilir mi?
Evet. İnmenin önemli bir kısmı uyku sırasında gelişebilir veya kişi sabah uyandığında belirtileri fark edebilir.
Bu hastalarda belirtilerin tam olarak ne zaman başladığı bilinmeyebilir. Çünkü kişi uyumadan önce normaldir ancak inmenin gece hangi saatte geliştiği net değildir. Bu durum bazı acil tedavi kararlarını etkileyebilir.
Günümüzde gelişmiş beyin görüntüleme yöntemleri sayesinde, uygun hastalarda uyku sırasında gelişen inmelerde de pıhtı eritici tedavi veya pıhtı çıkarma işlemleri uygulanabilmektedir. Bu nedenle sabah konuşma bozukluğu, kol veya bacakta güçsüzlük, yüz kayması ya da ani görme kaybı ile uyanan kişilerin vakit kaybetmeden hastaneye başvurması gerekir.
Tekrar eder mi?
İnme geçirmiş kişilerde tekrar etme riski normal nüfusa göre yüksektir. İlk yıl içinde risk en yüksektir; sonra azalır ama hiçbir zaman sıfırlanmaz.
Tekrarı önlemek için altta yatan nedenin tedavisi şarttır. Tansiyon, şeker ve kolesterol kontrolü, sigaranın bırakılması, düzenli egzersiz, kilo kontrolü ve uygun ilaçların düzenli kullanımı tekrar riskini büyük ölçüde azaltır.
Korunmak için ne yapmalı?
İnmenin önlenebilir bir hastalık olduğunu unutmamak gerekir. Risk faktörlerinin yaklaşık %90’ı kontrol edilebilirdir.
Tansiyon kontrolü en önemli adımdır; çünkü yüksek tansiyon inmenin tek başına en güçlü nedenidir. Sigaranın bırakılması, alkolün sınırlanması, kilo kontrolü, düzenli egzersiz ve dengeli beslenme katkı sağlar.
Şeker hastalığı, kolesterol yüksekliği ve atriyal fibrilasyon gibi durumlar düzenli takip edilmelidir. Uyku apnesi de göz ardı edilmemesi gereken bir risk faktörüdür.
Kan sulandırıcı kullanan biri inme geçirebilir mi?
Evet, ancak risk belirgin biçimde azalır. Kan sulandırıcı tedaviye rağmen inme geçiren hastalarda ilaç dozu, uyum, ek risk faktörleri ve farklı tedavi seçenekleri değerlendirilir.
Kan sulandırıcı tedavi alan biri inme belirtileri yaşarsa hemen ambulans çağrılmalıdır. İlaç bilgisinin sağlık ekibiyle hızla paylaşılması tedavi kararını yönlendirir.
Hangi durumlarda acil servise başvurulmalı?
Ani başlayan yüz, kol ya da bacak güçsüzlüğü, konuşma ya da görme bozukluğu, şiddetli baş ağrısı, ani dengesizlik ya da bilinç bozukluğu varsa zaman kaybetmeden 112 aranmalıdır.
Belirtilerin kısa sürede geçmesi rahatlatıcı bir işaret değildir; mini inme olabilir ve gerçek inmenin habercisidir. Bu durumda da mutlaka acil değerlendirme yapılmalıdır.