Ödem Nedir? Neden Olur, Nasıl Atılır?

Bacaklarda, ayak bileklerinde veya ayaklarda beliren şişlik çoğu zaman geçici ve zararsız bir durum gibi görünür. Uzun süre ayakta kalmak, sıcak hava veya yorgunluk zaman zaman bu şikayete yol açabilir. Ancak ödem bazen altında kalp, böbrek veya damar kaynaklı önemli bir nedeni işaret edebilir.

Ödem, vücut dokularında aşırı sıvı birikmesi sonucu ortaya çıkan şişliktir. Halk arasında bacak şişliği, ayak şişliği veya su toplaması olarak da bilinir. En sık bacak, ayak bileği ve ayaklarda görülür. Ancak karın, yüz veya tüm vücutta da gelişebilir.

Ödemin nedeni bazen basit ve geçici olabilir. Ancak kalp yetmezliği, böbrek hastalığı veya damar tıkanıklığı gibi durumlar da ödemin altında yatıyor olabilir. Bu nedenle tekrarlayan veya giderek artan ödem mutlaka değerlendirilmelidir.

Ödem neden olur?

Ödem vücuttaki sıvı dengesinin bozulması sonucu gelişir. Normalde damar içindeki sıvı ile doku arasındaki denge sıkı biçimde korunur. Bu denge bozulduğunda sıvı doku boşluklarına sızar ve ödem oluşur.

Kalp yetmezliği ödemin en sık kardiyolojik nedenidir. Kalp yeterince kan pompalayamadığında böbrekler daha fazla tuz ve su tutmaya başlar. Bu durum özellikle bacaklarda sıvı birikimine yol açar.

Böbrek hastalıkları kanda protein dengesini bozarak veya tuz-su atılımını azaltarak ödeme zemin hazırlayabilir.

Karaciğer hastalıkları kanda protein üretimini azaltarak sıvının damar dışına sızmasına neden olabilir.

Periferik damar hastalığı ve kronik venöz yetmezlik bacak damarlarındaki kan akışının bozulması nedeniyle ödem yapabilir.

Bazı ilaçlar da ödem yapabilir. Tansiyon ilaçları, ağrı kesiciler ve hormon içeren ilaçlar bu gruba örnek gösterilebilir.

Gebelik, uzun süre hareketsiz kalma ve aşırı tuz tüketimi de geçici ödeme yol açabilir.

Tek taraflı ve çift taraflı ödem arasındaki fark nedir?

Bu ayrım ödemin nedenini anlamada çok önemli bir ipucu sağlar.

Tek taraflı ödem yani yalnızca bir bacakta şişlik genellikle yerel bir nedene işaret eder. Derin ven trombozu yani bacak damarında pıhtı oluşması tek taraflı ödemin en önemli ve acil nedenidir. Bacakta kızarıklık, sıcaklık artışı ve ağrı eşlik edebilir. Bu tablo vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.

Bacak damarlarında tıkanıklık veya kronik venöz yetmezlik de tek taraflı ödeme yol açabilir. Bunun yanı sıra lenf dolaşımının bozulması da tek taraflı şişliğe neden olabilir.

Çift taraflı ödem yani her iki bacakta birden görülen şişlik genellikle sistemik bir nedene işaret eder. Kalp yetmezliği, böbrek hastalığı, karaciğer hastalığı veya ilaç yan etkisi bu grubun başında gelir. Çift taraflı ödem daha çok akşamları artar ve sabah uyandığında kısmen gerilemiş olabilir.

Kalp kaynaklı ödem nasıl anlaşılır?

Kalp kaynaklı ödemin bazı karakteristik özellikleri vardır.

Her iki bacakta birden görülür ve genellikle akşamları artar. Sabah uyandığında kısmen gerilemiş olabilir. Baskı uygulandığında çukur oluşur ve bir süre bu şekilde kalır.

Nefes darlığıyla birlikte gelmesi kalp kaynaklı ödemi düşündüren önemli bir bulgudur. Özellikle eforla artan nefes darlığı, düz yatamama veya gece uykudan nefes darlığıyla uyanma kalp yetmezliğine işaret edebilir.

Hızlı kilo artışı da kalp kaynaklı ödemin önemli bir göstergesidir. Birkaç gün içinde birkaç kilogram artış vücutta aşırı sıvı biriktiğine işaret edebilir.

Yorgunluk, çarpıntı ve egzersiz kapasitesinde azalma da kalp kaynaklı ödeme eşlik eden belirtiler arasındadır.

Ödemin diğer nedenleri nelerdir?

Ödem her zaman kalp kaynaklı değildir.

Kronik venöz yetmezlik bacak damarlarındaki kapakçıkların işlevini yitirmesi nedeniyle kanın geriye kaçmasına ve bacaklarda birikmesine yol açar. Uzun süre ayakta kalmakla artan, bacaklarda ağırlık ve gerginlik hissiyle birlikte gelen ödem bu duruma işaret edebilir.

Derin ven trombozu yani bacak damarında pıhtı oluşması tek taraflı ödemin acil nedenlerinden biridir. Bacakta ani şişlik, kızarıklık ve ağrı bu tablonun belirtileridir.

Böbrek hastalığı özellikle sabahları yüzde ve göz çevresinde belirgin olan ödemle kendini gösterebilir.

Gebelikte hormonal değişiklikler ve artan kan hacmi bacaklarda ödeme yol açabilir. Ancak gebelikte ani ve belirgin ödem değerlendirilmelidir.

Bazı ilaçların yan etkisi olarak ödem gelişebilir. Bu durum ilaç değişikliği veya doz düzenlemesiyle çözülebilir.

Ödem nasıl teşhis edilir?

Ödemin nedeni belirlenirken hastanın öyküsü ve belirtilerin özellikleri büyük önem taşır. Ödemin ne zaman başladığı, tek mi çift taraflı olduğu, gün içinde nasıl değiştiği ve eşlik eden belirtiler tanıya yön verir.

Kan testleri böbrek fonksiyonları, karaciğer enzimler, protein düzeyi ve kalp yetmezliği belirteçlerini değerlendirmede kullanılır.

EKG kalbin elektrik aktivitesini kaydeder ve ritim bozukluklarını veya kalp hasarının izlerini gösterebilir.

Ekokardiyografi kalbin yapısını ve çalışma durumunu değerlendirir. Kalp yetmezliği, kapak hastalıkları ve kalp kasının gücü bu yöntemle ayrıntılı olarak incelenir.

Doppler ultrasonografi bacak damarlarını görüntüler ve derin ven trombozu veya kronik venöz yetmezlik tanısında kullanılır.

Böbrek ve karaciğer ultrasonografisi de gerekli durumlarda değerlendirme sürecine eklenebilir.

Ödem tedavisi nasıldır? Ödem nasıl atılır?

Ödemin tedavisi nedene göre belirlenir. Altta yatan sorunu çözmeden yalnızca ödemi gidermeye çalışmak kalıcı sonuç vermez. Bu nedenle doğru tanı tedavinin temel taşıdır.

Kalp kaynaklı ödemde tedavi

Kalp yetmezliğine bağlı ödemde tedavinin amacı kalbin çalışma kapasitesini artırmak ve vücuttaki fazla sıvıyı atmaktır.

İdrar söktürücü ilaçlar vücuttaki fazla sıvının böbrekler aracılığıyla atılmasını sağlar. Bu ilaçlar ödemin hızla azalmasına katkıda bulunur. Ancak ilaç dozunun doktor tarafından ayarlanması önemlidir.

Kalp yetmezliğinin altta yatan nedeni tedavi edilmeden ödem tamamen kontrol altına alınamaz. Kapak hastalığı varsa onarılması veya değiştirilmesi, koroner damar hastalığı varsa stent veya bypass uygulanması kalp fonksiyonlarını iyileştirerek ödemi de azaltır.

Tuz tüketiminin kısıtlanması kalp kaynaklı ödemde çok önemlidir. Günlük tuz alımının azaltılması vücuttaki sıvı tutulumunu doğrudan etkiler.

Damar kaynaklı ödemde tedavi

Kronik venöz yetmezliğe bağlı ödemde sıkıştırıcı çorap kullanımı kan akışını destekler ve şişliği azaltır. Doktor tarafından uygun basınçta çorap önerilmesi gerekir.

Derin ven trombozu saptandığında kan sulandırıcı ilaç tedavisi başlanır. Bu tedavi pıhtının büyümesini önler ve yeni pıhtı oluşumunu engeller. Bazı hastalarda pıhtının girişimsel yöntemle eritilmesi de gündeme gelebilir.

Periferik damar hastalığına bağlı ödemde ise altta yatan damar tıkanıklığının tedavisi ödemi düzeltmede belirleyicidir. Balon anjiyoplasti ve stent uygulaması bu aşamada önemli bir seçenek olabilir.

Diğer nedenlere bağlı ödemde tedavi

Böbrek kaynaklı ödemde böbrek fonksiyonlarının iyileştirilmesi ve protein kaybının önlenmesi hedeflenir. Karaciğer kaynaklı ödemde ise altta yatan karaciğer hastalığının tedavisi ön planda gelir.

İlaç kaynaklı ödemde sorumlu ilacın değiştirilmesi veya dozunun düzenlenmesi çoğu zaman yeterlidir. Bu konuda doktor değerlendirmesi şarttır.

Günlük yaşamda ödem için pratik öneriler

• Tuz tüketimini azaltın. Hazır ve paketli gıdalarda gizli tuz bulunur. Günlük tuz alımının kısıtlanması ödem kontrolünde önemli bir adımdır.
• Bacakları yüksekte tutun. Oturuken veya uzanırken bacakları kalp hizasının üzerine kaldırmak sıvının yukarı akmasını kolaylaştırır ve şişliği azaltır.
• Uzun süre hareketsiz kalmaktan kaçının. Uzun yolculuklarda veya masa başı çalışmalarda düzenli aralıklarla ayağa kalkıp kısa yürüyüşler yapmak bacak kaslarının pompalama etkisini artırır.
• Düzenli yürüyüş yapın. Bacak kaslarının hareketi kanın kalbe geri dönüşünü destekler ve ödemin azalmasına katkı sağlar.
• Sıkıştırıcı çorap kullanın. Doktor önerisiyle kullanılan sıkıştırıcı çoraplar kronik venöz yetmezliğe bağlı ödemde etkili olabilir.
• Fazla kilodan kurtulun. Fazla kilo hem kalp hem de bacak damarları üzerindeki yükü artırır. Kilo kontrolü ödem yönetiminde önemli bir adımdır.
• Alkol tüketimini sınırlandırın. Alkol damarları genişleterek sıvı sızıntısını artırabilir ve ödemi kötüleştirebilir.

Hangi bulgular acil servisi gerektirir?

Bazı durumlar beklemeye izin vermez. Aşağıdaki belirtiler geliştiğinde vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.

Ani gelişen tek taraflı bacak şişliği, kızarıklık ve ağrı derin ven trombozu belirtisi olabilir. Bu tablo vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.

Nefes darlığıyla birlikte gelen ani ve hızlı kötüleşen ödem kalp yetmezliğinin akut alevlenmesine işaret edebilir.

Bacak şişliğiyle birlikte ani nefes darlığı gelişmesi akciğer damarında pıhtı oluşmasına yani pulmoner emboliye işaret edebilir. Bu tablo hayati tehlike oluşturabilir ve acil müdahale gerektirir.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Acil servise hemen başvurulmalı: Ani gelişen tek taraflı bacak şişliği ve ağrı, ödemle birlikte ani nefes darlığı ve bacak şişliğiyle birlikte göğüs ağrısı acil müdahale gerektirir.

Beklemeden kardiyoloji değerlendirmesi için: Nefes darlığıyla birlikte gelen ödem, giderek artan ve nedeni bilinmeyen bacak şişliği, birkaç gün içinde belirgin kilo artışı ve sabahları yüzde beliren şişlik mutlaka değerlendirilmelidir.

Rutin değerlendirme için: Uzun süredir devam eden ve nedeni açıklanamayan bacak şişliğinde de kardiyoloji değerlendirmesi yapılarak kalp kaynaklı bir neden dışlanmalıdır.